Stress en onze hersenen

Waarom een koe nooit een koffer pakt

De hersenen hebben verschillende delen, ieder met verschillende functies. Er zijn delen die verantwoordelijk zijn voor lichaamsfuncties zoals ademhaling, bloeddruk, lichaamstemperatuur, zintuiglijke waarneming, spierbeweging etc. Deze functies komen overeen met wat dieren hebben. Bij de mens is er een deel van de hersenen dat groter is dan bij elk ander dier: de prefrontale cortex. Dit voorste deel van onze hersenen is ons uniek menselijk ‘denkend’ brein. Wij denken en plannen voordat we handelen en we hebben een vrije wil om al of niet in te gaan op impulsen. Bij dieren is dit deel lang niet zo ontwikkeld. Vandaar dat je nooit een koe zal tegen komen die een koffer pakt om op vakantie te gaan. In stressvolle situaties zet die prefrontale cortex zich zelf uit en we zullen zien dat daar een heel goede reden voor is.

Hoe stress ons geluk doodt

Hier zien we de informatie stroom in de hersenen onder normale omstandigheden. De informatie komt bv. vanuit onze ogen op de visuele cortex. Van daaruit gaat een impuls naar de prefrontale cortex, die deze informatie evalueert en beslist hoe te reageren. Vanuit die beslissing gaat er dan een signaal naar de motorische cortex, die onze spieren aanstuurt. Onder invloed van stress wordt deze werking onderbroken. De frontale cortex doet niet of veel minder mee en de informatie gaat onmiddellijk van de zintuiglijke hersenen naar de motorische hersenen, vanwaar een impulsieve handeling.

Hoe meer de hersenen dit soort chronische stress ervaren, hoe meer de frontale cortex getraind wordt om zich uit te schakelen. Tegelijkertijd wordt het stresscentrum, de amygdala, in onze hersenen gestimuleerd om altijd alert te blijven. Stress doodt letterlijk ons geluk. Onder stress gaan de hersenen minder of zelfs helemaal geen serotonine meer produceren. Een laag serotonine niveau is in verband gebracht met een grote verscheidenheid aan problemen, zoals depressie, verslaving, slapeloosheid, migraine, woede uitbarstingen, eetstoornissen, Alzheimer enz.

Daar is een logische reden voor. Als we een straat over steken en we zien een auto op ons af komen, dan hebben we niet de tijd om de situatie eerst te gaan analyseren. We zullen impulsief uit de weg springen. Als we daar eerst moeten over denken is het te laat. Het uitschakelen van onze voorste hersenen in stresstoestanden is noodzakelijk om te overleven. Dit wordt de vecht-of-vlucht respons genoemd. Het probleem is dat dit mechanisme niet is ontworpen voor de chronische stresssituaties waar wij vandaag maar al te vaak in zitten. Als we urenlang in een verkeersopstopping zitten terwijl we al laat zijn voor een belangrijke vergadering, komt het er niet op aan om te vechten of te vluchten, maar toch wordt onze stress respons daardoor geactiveerd.

Een beer op de weg of een spook in ons hoofd?

Uit hersenonderzoek blijkt dat ontspanning het brein in positieve zin verandert; minder stress zorgt voor beter functioneren op veel gebieden.  Door ontwikkeling, leren of ervaring verandert ons brein (neuroplasticiteit). En dat kunnen we beïnvloeden. Ontspanning, mindfulness of meditatie zorgt voor een verkleining van de amygdala en een versterking van de prefrontale cortex.

MRI scans laten zien dat in de amygdala de bloedtoevoer tijdens ontspanning afneemt, wat wil zeggen dat het stress alarm centrum begint te ontspannen. Een kleinere amygdala zorgt dat je minder gevoelig wordt voor dreigend gevaar, oftewel stress en angst. Dat is wel zo gezond, want bedreigingen komen niet meer van leeuwen en slangen die af en toe opduiken, maar van spoken in ons hoofd die te pas en onpas opduiken (zoals obsessief denken, zorgen, haast, doemscenario’s, etc.). Ons brein maakt geen onderscheid tussen echte grizzly beren en de figuurlijke beren op de weg.   Op hetzelfde moment zien we bij ontspanning meer bloedtoevoer in de frontale cortex. De prefrontale cortex is verantwoordelijk voor onze verstandelijke vermogens en emotieregulatie; het zorgt onder andere voor relativering, probleem oplossing en creativiteit, oftewel het versterkt je mentale veerkracht.

Dit artikel werd geschreven door Bibiane Van Mierlo, maart 2019.